Bỏ qua đến nội dung

Bộ 5 câu hỏi trả lời ngắn HSG Toán 11: Lượng giác & Cấp số cộng – Cấp số nhân

Chia sẻ bởi Cộng đồng Edubox · 0 lượt sử dụng

KỲ THI CHỌN HỌC SINH GIỎI

MÔN: TOÁN – LỚP 11

Đề tham khảo

CHUYÊN ĐỀ: LƯỢNG GIÁC & CSC – CSN

DẠNG CÂU HỎI TRẢ LỜI NGẮN

Thời gian làm bài: 45 phút

PHẦN CÂU HỎI TRẢ LỜI NGẮN (MỨC ĐỘ HỌC SINH GIỎI)

Thí sinh giải bài toán và điền kết quả vào ô trả lời. Mỗi câu hỏi chỉ ghi đáp số là một số nguyên hoặc số thập phân gọn.

Câu 1 (Lượng giác). Tìm số nghiệm thuộc khoảng $(0; 10\pi)$ của phương trình:

$$\cos\left(\frac{\pi}{3}\cos 4x\right) = \frac{\sqrt{3}}{2}.$$

Câu 2 (Lượng giác). Cho biểu thức $P = \sqrt{3}\cos x - \sin x - \cos\left(2x + \dfrac{\pi}{3}\right)$ với $x \in \mathbb{R}$. Gọi $M$ và $m$ lần lượt là giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của $P$. Tính giá trị của biểu thức $T = 2M - m$.

Câu 3 (Cấp số cộng). Cho cấp số cộng $(u_n)$ có số hạng đầu $u_1$ và công sai $d$ đều là các số nguyên dương. Biết rằng $u_1 \le 50$ và trong dãy số $(u_n)$ tồn tại ba số hạng liên tiếp là độ dài ba cạnh của một tam giác vuông. Có tất cả bao nhiêu cặp số nguyên dương $(u_1; d)$ thỏa mãn điều kiện bài toán?

Câu 4 (Cấp số nhân). Cho cấp số nhân $(u_n)$ gồm $n$ số hạng ($n \ge 3$) với các số hạng đều là số thực dương. Biết rằng tổng của $n$ số hạng đầu là $u_1 + u_2 + \dots + u_n = 31$, tổng các nghịch đảo của chúng là $\dfrac{1}{u_1} + \dfrac{1}{u_2} + \dots + \dfrac{1}{u_n} = \dfrac{31}{16}$, và tích của tất cả $n$ số hạng đó bằng $1024$. Tìm số số hạng $n$ của cấp số nhân đã cho.

Câu 5 (Cấp số cộng). Một đa giác lồi có $n$ cạnh ($n \ge 3$) mà số đo các góc trong của nó (tính theo đơn vị độ) lập thành một cấp số cộng có công sai $d = 5^\circ$. Biết số đo góc trong nhỏ nhất của đa giác bằng $120^\circ$. Tìm số cạnh $n$ của đa giác đó.

--------- HẾT ---------

BẢNG ĐÁP ÁN VÀ LỜI GIẢI CHI TIẾT

A. BẢNG ĐÁP ÁN NHANH

CâuNội dung kiến thứcĐáp án
1Phương trình hàm hợp lượng giác – Số nghiệm80
2Đổi biến đưa về tam thức bậc hai – Cực trị lượng giác6
3Cấp số cộng kết hợp định lý Pythagore và tính chia hết91
4Tính chất đối xứng của tích và tổng nghịch đảo cấp số nhân5
5Tổng góc đa giác lồi và cấp số cộng (loại nghiệm ngoại lai)9

B. HƯỚNG DẪN GIẢI CHI TIẾT

Câu 1

Tìm số nghiệm thuộc khoảng $(0; 10\pi)$ của phương trình:

$$\cos\left(\frac{\pi}{3}\cos 4x\right) = \frac{\sqrt{3}}{2}.$$

Lời giải:

Phương trình đã cho tương đương với:

$$\frac{\pi}{3}\cos 4x = \pm \frac{\pi}{6} + k2\pi \quad (k \in \mathbb{Z}) \iff \cos 4x = \pm \frac{1}{2} + 6k.$$

Vì $-1 \le \cos 4x \le 1$ với mọi $x \in \mathbb{R}$, ta xét các giá trị của $k \in \mathbb{Z}$:

  • Với $k \ne 0$: $|\pm \frac{1}{2} + 6k| \ge 6 - 0,5 = 5,5 > 1$ (vô nghiệm).
  • Do đó, bắt buộc $k = 0$, ta thu được:

$$\left[\begin{aligned} \cos 4x &= \frac{1}{2} \\ \cos 4x &= -\frac{1}{2} \end{aligned}\right. \iff \cos^2 4x = \frac{1}{4} \iff \frac{1 + \cos 8x}{2} = \frac{1}{4} \iff \cos 8x = -\frac{1}{2}.$$

Đặt $t = 8x$. Khi $x \in (0; 10\pi)$ thì $t \in (0; 80\pi)$.

Khoảng $(0; 80\pi)$ có độ dài $80\pi = 40 \times 2\pi$, gồm đúng $40$ chu kỳ tuần hoàn cơ sở của hàm số $\cos t$.

Trong mỗi chu kỳ $[m2\pi; (m+1)2\pi)$, phương trình $\cos t = -\frac{1}{2}$ có đúng 2 nghiệm phân biệt:

$$t = \frac{2\pi}{3} + m2\pi \quad \text{và} \quad t = \frac{4\pi}{3} + m2\pi.$$

Tại hai đầu mút $t = 0$ và $t = 80\pi$, $\cos t = 1 \ne -\frac{1}{2}$ nên không có nghiệm nào rơi vào mút.

Vậy số nghiệm của phương trình trên khoảng $(0; 10\pi)$ là:

$$40 \times 2 = 80.$$

Đáp án: 80


Câu 2

Cho biểu thức $P = \sqrt{3}\cos x - \sin x - \cos\left(2x + \dfrac{\pi}{3}\right)$ với $x \in \mathbb{R}$. Gọi $M$ và $m$ lần lượt là giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của $P$. Tính giá trị của biểu thức $T = 2M - m$.

Lời giải:

Biến đổi biểu thức ban đầu:

$$\sqrt{3}\cos x - \sin x = 2\left(\frac{\sqrt{3}}{2}\cos x - \frac{1}{2}\sin x\right) = 2\cos\left(x + \frac{\pi}{6}\right).$$

Mặt khác, nhận thấy mối liên hệ giữa các cung lượng giác:

$$2x + \frac{\pi}{3} = 2\left(x + \frac{\pi}{6}\right).$$

Đặt $u = x + \frac{\pi}{6}$. Khi đó:

$$\cos\left(2x + \frac{\pi}{3}\right) = \cos 2u = 2\cos^2 u - 1.$$

Biểu thức $P$ trở thành:

$$P = 2\cos u - (2\cos^2 u - 1) = -2\cos^2 u + 2\cos u + 1.$$

Đặt $t = \cos u$, vì $x \in \mathbb{R}$ nên $t \in [-1; 1]$. Xét hàm số bậc hai:

$$f(t) = -2t^2 + 2t + 1 \quad \text{trên đoạn } [-1; 1].$$

Tọa độ đỉnh parabol: $t = -\dfrac{b}{2a} = \dfrac{1}{2} \in [-1; 1]$.

Tính các giá trị:

  • Tại đỉnh: $f\left(\dfrac{1}{2}\right) = -2\left(\dfrac{1}{4}\right) + 2\left(\dfrac{1}{2}\right) + 1 = \dfrac{3}{2}$.
  • Tại biên $t = 1$: $f(1) = -2(1)^2 + 2(1) + 1 = 1$.
  • Tại biên $t = -1$: $f(-1) = -2(-1)^2 + 2(-1) + 1 = -3$.

Suy ra:

  • Giá trị lớn nhất: $M = \dfrac{3}{2} = 1,5$.
  • Giá trị nhỏ nhất: $m = -3$.

Vậy:

$$T = 2M - m = 2 \cdot \frac{3}{2} - (-3) = 3 + 3 = 6.$$

Đáp án: 6


Câu 3

Cho cấp số cộng $(u_n)$ có số hạng đầu $u_1$ và công sai $d$ đều là các số nguyên dương. Biết rằng $u_1 \le 50$ và trong dãy $(u_n)$ tồn tại ba số hạng liên tiếp là độ dài ba cạnh của một tam giác vuông. Có tất cả bao nhiêu cặp số nguyên dương $(u_1; d)$ thỏa mãn điều kiện bài toán?

Lời giải:

Gọi ba số hạng liên tiếp lập thành ba cạnh của tam giác vuông là $u_k, u_{k+1}, u_{k+2}$ với $k \in \mathbb{N}^*$.

Vì $d > 0$ nên $0 < u_k < u_{k+1} < u_{k+2}$, do đó cạnh huyền bắt buộc phải là $u_{k+2}$.

Theo định lý Pythagore:

$$u_k^2 + u_{k+1}^2 = u_{k+2}^2.$$

Đặt $u_{k+1} = x > 0$. Khi đó $u_k = x - d$ và $u_{k+2} = x + d$. Thay vào hệ thức:

$$(x - d)^2 + x^2 = (x + d)^2 \iff x^2 - 2xd + d^2 + x^2 = x^2 + 2xd + d^2 \iff x^2 = 4xd.$$

Do $x > 0$ nên ta có $x = 4d$.

Suy ra:

$$u_k = 3d, \quad u_{k+1} = 4d, \quad u_{k+2} = 5d.$$

Mặt khác, theo công thức số hạng tổng quát của cấp số cộng:

$$u_k = u_1 + (k - 1)d.$$

Do đó:

$$u_1 + (k - 1)d = 3d \iff u_1 = (4 - k)d.$$

Vì $u_1 > 0$ và $d > 0$ nên $4 - k > 0 \implies k \in \{1; 2; 3\}$. Ta xét từng trường hợp của $k$:

  1. Trường hợp 1: $k = 1 \implies u_1 = 3d \iff d = \dfrac{u_1}{3}$.

Để $d$ nguyên dương thì $u_1$ phải chia hết cho 3.

Vì $1 \le u_1 \le 50$ nên số giá trị của $u_1$ là: $\left\lfloor\dfrac{50}{3}\right\rfloor = 16$ giá trị (tương ứng với 16 cặp $(u_1; d)$ có tỉ số $\frac{u_1}{d} = 3$).

  1. Trường hợp 2: $k = 2 \implies u_1 = 2d \iff d = \dfrac{u_1}{2}$.

Để $d$ nguyên dương thì $u_1$ phải chia hết cho 2.

Số giá trị của $u_1$ là: $\left\lfloor\dfrac{50}{2}\right\rfloor = 25$ giá trị (tương ứng với 25 cặp $(u_1; d)$ có tỉ số $\frac{u_1}{d} = 2$).

  1. Trường hợp 3: $k = 3 \implies u_1 = d$.

Với mọi $u_1 \in \{1; 2; \dots; 50\}$, ta chọn $d = u_1$ thì $d$ luôn nguyên dương.

Số giá trị của $u_1$ là: $50$ giá trị (tương ứng với 50 cặp $(u_1; d)$ có tỉ số $\frac{u_1}{d} = 1$).

Do ba trường hợp có tỉ số $\dfrac{u_1}{d}$ lần lượt là $3, 2, 1$ hoàn toàn đôi một khác nhau nên không có cặp $(u_1; d)$ nào bị trùng lặp.

Tổng số cặp số nguyên dương $(u_1; d)$ thỏa mãn là:

$$16 + 25 + 50 = 91.$$

Đáp án: 91


Câu 4

Cho cấp số nhân $(u_n)$ gồm $n$ số hạng ($n \ge 3$) với các số hạng đều là số thực dương. Biết rằng tổng của $n$ số hạng đầu là $u_1 + u_2 + \dots + u_n = 31$, tổng các nghịch đảo của chúng là $\dfrac{1}{u_1} + \dfrac{1}{u_2} + \dots + \dfrac{1}{u_n} = \dfrac{31}{16}$, và tích của tất cả $n$ số hạng đó bằng $1024$. Tìm số số hạng $n$ của cấp số nhân đã cho.

Lời giải:

Gọi công bội của cấp số nhân là $q > 0$. Với mỗi số hạng $u_k = u_1 q^{k-1}$ ($1 \le k \le n$), ta có tính chất đối xứng cơ bản của cấp số nhân:

$$u_k \cdot u_{n-k+1} = \left(u_1 q^{k-1}\right) \cdot \left(u_1 q^{n-k}\right) = u_1^2 q^{n-1} = u_1 \cdot u_n.$$

Xét tổng nghịch đảo:

$$T_n = \sum_{k=1}^n \frac{1}{u_k} = \sum_{k=1}^n \frac{u_{n-k+1}}{u_k \cdot u_{n-k+1}} = \sum_{k=1}^n \frac{u_{n-k+1}}{u_1 \cdot u_n} = \frac{1}{u_1 u_n} \sum_{k=1}^n u_{n-k+1} = \frac{S_n}{u_1 u_n}.$$

Thay các dữ kiện đề bài $S_n = 31$ và $T_n = \dfrac{31}{16}$ vào hệ thức trên:

$$\frac{31}{u_1 u_n} = \frac{31}{16} \implies u_1 u_n = 16.$$

Mặt khác, xét tích $P_n = u_1 \cdot u_2 \dots u_n$.

Nhân hai lần tích theo thứ tự xuôi và ngược:

$$P_n^2 = (u_1 \cdot u_2 \dots u_n)(u_n \cdot u_{n-1} \dots u_1) = \prod_{k=1}^n (u_k \cdot u_{n-k+1}) = (u_1 u_n)^n.$$

Vì các số hạng đều dương nên:

$$P_n = (u_1 u_n)^{\frac{n}{2}}.$$

Theo giả thiết, $P_n = 1024$, ta có:

$$16^{\frac{n}{2}} = 1024 \iff \left(4^2\right)^{\frac{n}{2}} = 4^5 \iff 4^n = 4^5 \iff n = 5.$$

*(Kiểm chứng: Với $n = 5$, ta tìm được cấp số nhân tăng $1, 2, 4, 8, 16$ có tổng bằng 31, tổng nghịch đảo bằng $\frac{31}{16}$, tích bằng 1024, hoàn toàn thỏa mãn).*

Đáp án: 5


Câu 5

Một đa giác lồi có $n$ cạnh ($n \ge 3$) mà số đo các góc trong của nó (tính theo đơn vị độ) lập thành một cấp số cộng có công sai $d = 5^\circ$. Biết số đo góc trong nhỏ nhất của đa giác bằng $120^\circ$. Tìm số cạnh $n$ của đa giác đó.

Lời giải:

Số đo các góc trong của đa giác lập thành cấp số cộng với số hạng đầu $u_1 = 120^\circ$ và công sai $d = 5^\circ$.

Tổng số đo $n$ góc trong của đa giác $n$ cạnh tính theo công thức cấp số cộng là:

$$S_n = \frac{n}{2}\left[2u_1 + (n - 1)d\right] = \frac{n}{2}\left[2 \cdot 120 + 5(n - 1)\right] = \frac{n(5n + 235)}{2}.$$

Mặt khác, theo hình học phẳng, tổng các góc trong của một đa giác lồi $n$ cạnh luôn bằng:

$$S_n = (n - 2) \cdot 180^\circ.$$

Từ đó ta thiết lập phương trình:

$$\frac{n(5n + 235)}{2} = 180(n - 2) \iff 5n^2 + 235n = 360n - 720.$$

Thu gọn phương trình bậc hai:

$$5n^2 - 125n + 720 = 0 \iff n^2 - 25n + 144 = 0.$$

Phân tích nhân tử:

$$(n - 9)(n - 16) = 0 \iff \left[\begin{aligned} n &= 9 \\ n &= 16 \end{aligned}\right.$$

Điều kiện bắt buộc của đa giác lồi:

Tất cả các góc trong của một đa giác lồi phải nghiêm ngặt nhỏ hơn $180^\circ$. Vì công sai $d = 5^\circ > 0$ nên góc lớn nhất của đa giác là góc thứ $n$:

$$u_n = u_1 + (n - 1)d.$$

  • Với $n = 16$:

$$u_{16} = 120^\circ + 15 \cdot 5^\circ = 120^\circ + 75^\circ = 195^\circ > 180^\circ \quad \text{(Loại do không thỏa mãn tính chất lồi)}.$$

  • Với $n = 9$:

$$u_9 = 120^\circ + 8 \cdot 5^\circ = 120^\circ + 40^\circ = 160^\circ < 180^\circ \quad \text{(Thỏa mãn)}.$$

Vậy số cạnh của đa giác lồi là $n = 9$.

Đáp án: 9